Zona thần kinh: nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị

Tham vấn chuyên môn: BS.CKI Nguyễn Xuân Quang Huy — Bác sĩ Da liễu, Phòng khám Chuyên khoa Da liễu Medcare (Giấy phép hành nghề số 042624/HCM-CCHN).

Bệnh zona thần kinh (dân gian gọi là giời leo) là một dạng biểu hiện lâm sàng của hiện tượng tái hoạt động virus thủy đậu tại hạch thần kinh cảm giác dọc cột sống và hạch cảm giác thần kinh sọ. Bệnh có biểu hiện đặc trưng là phát ban dạng mụn nước trên nền hồng ban, phân bố khu trú theo một bên cơ thể, kèm cảm giác đau rát kiểu tổn thương thần kinh.

Di chứng đau sau zona vẫn là vấn đề đáng lo với sức khỏe cộng đồng, vì nó ảnh hưởng lớn đến chất lượng cuộc sống và làm tăng chi phí y tế của người bệnh.

Nguyên nhân gây ra bệnh zona:

Zona là dạng tái hoạt của virus varicella zoster, xảy ra trên người từng mắc thủy đậu trước đó. Gần 70% người mắc zona ở độ tuổi trên 50, tuy nhiên vẫn có khoảng 5% trường hợp xảy ra ở trẻ dưới 15 tuổi. Thông thường bệnh chỉ xảy ra một lần, nhưng một số người có thể tái phát.

Nguy cơ mắc bệnh cao hơn ở người có hệ miễn dịch suy giảm, như người nhiễm HIV, người dùng thuốc ức chế miễn dịch (thuốc chống ung thư, thuốc chống thải ghép, corticoid…), người bị nhiễm khuẩn, rối loạn chuyển hóa, mắc bệnh về máu, căng thẳng tinh thần kéo dài hoặc nhiễm lạnh.

Triệu chứng và biến chứng có thể gặp của zona:

Triệu chứng thường gặp:

• Trước khi tổn thương xuất hiện khoảng 2-3 ngày thường có cảm giác báo hiệu như: rát, đau vùng sắp xuất hiện tổn thư­ơng kèm theo triệu chứng toàn thân ít hoặc nhiều như mệt mỏi, đau đầu… Hạch ngoại vi có thể sưng và đau.

• Vị trí thường khu trú tập trung ở những vị trí đặc biệt và chỉ có một bên của cơ thể dọc theo các đường dây thần kinh, như­ng cá biệt có thể bị cả hai bên hay lan toả.

• Tổn thương bắt đầu là các mảng đỏ sậm, hình tròn, bầu dục lần l­ượt xuất hiện dọc theo dây thần kinh, rải rác hoặc chụm lại thành dải, thành vệt, sau 1-2 giờ trên mảng đỏ xuất hiện những mụn n­ước chứa dịch trong, căng khó vỡ, các mụn nước tập trung thành cụm (như­ chùm nho), về sau đục, vỡ, xẹp để lại sẹo (nếu nhiễm khuẩn). Tr­ước hoặc cùng lúc với tổn thương ở da thư­ờng nổi hạch sưng và đau ở vùng tư­ơng ứng là dấu hiệu quan trọng để chẩn đoán.

Biến chứng có thể xảy ra:

• Bội nhiễm: mụn nước có thể bị nhiễm khuẩn, gây viêm mô tế bào, nặng hơn có thể dẫn đến nhiễm trùng huyết. Tổn thương sau khi lành có thể để lại sẹo giảm sắc tố.
• Zona ở mặt (đặc biệt vùng trán, mũi): có thể gây sưng mí mắt, sung huyết kết mạc, giảm thị lực, tăng nhãn áp, thậm chí mù nếu không được xử lý kịp thời.
• Đau sau zona (post-herpetic neuralgia): cơn đau tồn tại sau khi tổn thương da đã lành từ 1 tháng trở lên, thường gặp ở người lớn tuổi và zona vùng mắt. Cảm giác nóng bỏng liên tục hoặc đau nhói từng cơn, đa số tự hết sau vài tháng nhưng một số trường hợp kéo dài nhiều năm.
• Biến chứng khác: hiếm gặp hơn gồm viêm não – màng não, liệt thần kinh mặt.

Điều trị bệnh zona:

Nguyên tắc điều trị là ngăn sự phát triển của virus bằng thuốc kháng siêu vi như acyclovir thoa và uống, giảm đau và điều trị biến chứng.

Thuốc kháng siêu vi:

• Giúp hạn chế sự lan rộng của bệnh, giảm mức độ đau và sự phát ban, ngăn ngừa đau thần kinh sau Zona
• Thời điểm dùng thuốc: tốt nhất là trước 72 giờ kể từ lúc bắt đầu phát ban ở ngoài da, sau 72 giờ vẫn có thể dùng khi còn xuất hiện mụn nước mới hay bị tổn thương thần kinh sọ trong zona mắt.

Thuốc giảm đau:

• Đau nhẹ: kháng viêm không steroid, acetaminophen
• Đau trung bình – nặng: thuốc giảm đau ngoại biên kết hợp với giảm đau trung ương.

Điều trị biến chứng:

• Bội nhiễm: chăm sóc tại chỗ kết hợp với kháng sinh uống phổ rộng hoặc theo kháng sinh đồ.
• Đau sau zona: Pregabalin, gabapentin, miếng dán Lidocain, kem Capsaicin, giảm đau Opioids
• Mắt: khám chuyên khoa mắt để phát hiện tổn thương mắt nhằm xử trí kịp thời.

⚠️ Lưu ý: Các loại thuốc kể trên (kháng virus, giảm đau, điều trị biến chứng) đều cần chỉ định và theo dõi của bác sĩ — không tự ý mua và dùng thuốc, đặc biệt là thuốc kháng virus liều cao hoặc thuốc giảm đau thần kinh.

Người bị bệnh cần kiêng gì?

• Không chà xát hoặc cố làm vỡ mụn nước — dễ gây nhiễm khuẩn, tăng nguy cơ để lại sẹo.
• Không dùng các mẹo dân gian như đắp lá, “bắt giời” — có thể gây bội nhiễm và làm bệnh nặng hơn.
• Tránh tiếp xúc gần với người chưa từng mắc thủy đậu (đặc biệt trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người suy giảm miễn dịch), vì họ có thể bị lây thủy đậu từ dịch tiết ở tổn thương zona.
• Hạn chế căng thẳng, thiếu ngủ — vì hệ miễn dịch suy yếu có thể khiến bệnh nặng hơn.

Dinh dưỡng hỗ trợ phục hồi

Bên cạnh việc kiêng cữ, người bệnh nên bổ sung một số nhóm thực phẩm sau để hỗ trợ hồi phục:

• Thực phẩm giàu vitamin C và kẽm (cam, gan động vật, bơ…) giúp tăng cường sức đề kháng.
• Thực phẩm giàu lysine (sữa, cá, các loại đậu, phô mai…).
• Bổ sung vitamin B6, B12 theo tư vấn của bác sĩ nếu cần.

Phòng ngừa zona

Hiện chưa có phương pháp phòng ngừa zona hiệu quả tuyệt đối. Một số biện pháp có thể giúp giảm nguy cơ:

• Tiêm vaccine ngừa thủy đậu có thể giúp giảm nguy cơ mắc zona, do làm tăng sức đề kháng của cơ thể chống lại virus varicella zoster.
• Người bị zona nên dùng quần áo che phủ vùng tổn thương để giảm nguy cơ lây thủy đậu cho người xung quanh.
• Rửa tay thường xuyên trước và sau khi chăm sóc vùng tổn thương.

Câu hỏi thường gặp

Kết luận

Zona thần kinh là bệnh do tái hoạt virus thủy đậu, đặc trưng bởi mụn nước đau rát dọc theo dây thần kinh ở một bên cơ thể. Việc điều trị sớm — tốt nhất trong 72 giờ đầu — đóng vai trò quan trọng trong việc giảm mức độ nặng và nguy cơ đau sau zona kéo dài.

Nếu bạn hoặc người thân xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ zona, đặc biệt ở vùng mặt, hãy đến khám sớm tại Phòng khám Chuyên khoa Da liễu Medcare qua Hotline 0931 888 115 để được chẩn đoán và điều trị kịp thời.

🔗 Xem thêm: Phân biệt Zona, viêm da tiếp xúc do côn trùng và Herpes da